«Νόμιζα ότι το είχα ξεπεράσει οριστικά. Είχαν περάσει σχεδόν πέντε χρόνια χωρίς συμπτώματα και η ζωή μου είχε επιστρέψει σε φυσιολογικούς ρυθμούς. Όταν άρχισα να νιώθω ξανά εκείνη τη βαριά κούραση και την απώλεια ενδιαφέροντος για τα πάντα, δεν μπορούσα να το πιστέψω. Η κατάθλιψη είχε επιστρέψει και το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα ήταν ότι είχα αποτύχει».
Η κατάθλιψη είναι μια από τις πιο συχνές ψυχικές διαταραχές παγκοσμίως, αλλά και μια από τις πιο παρεξηγημένες. Πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι πρόκειται για μια δύσκολη περίοδο που κάποιος περνά μια φορά στη ζωή του και στη συνέχεια αφήνει οριστικά πίσω του. Ωστόσο, η επιστημονική πραγματικότητα είναι διαφορετική. Για ένα σημαντικό ποσοστό ανθρώπων, η κατάθλιψη δεν εμφανίζεται μόνο μια φορά, αλλά μπορεί να επανέλθει μετά από μήνες ή ακόμη και χρόνια, ακόμη και όταν το άτομο είχε αναρρώσει πλήρως και είχε επιστρέψει στους φυσιολογικούς ρυθμούς της ζωής του.
Η εμπειρία μιας υποτροπής είναι συχνά ιδιαίτερα οδυνηρή, όχι μόνο εξαιτίας των ίδιων των συμπτωμάτων, αλλά και λόγω της απογοήτευσης που τη συνοδεύει. Πολλοί άνθρωποι περιγράφουν το συναίσθημα σαν να τους τραβούν ξανά πίσω σε ένα μέρος από το οποίο είχαν παλέψει σκληρά για να βγουν. Αναρωτιούνται αν έκαναν κάτι λάθος, αν η θεραπεία δεν λειτούργησε ή αν θα αναγκάζονται να ζουν με αυτόν τον φόβο για πάντα. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι η υποτροπή δεν αποτελεί αποτυχία ούτε ένδειξη αδυναμίας. Είναι ένα φαινόμενο που οι ειδικοί γνωρίζουν εδώ και δεκαετίες και αποτελεί μέρος της φυσικής πορείας της νόσου σε πολλούς ανθρώπους.
Γιατί η κατάθλιψη έχει την τάση να επιστρέφει
Η κατάθλιψη δεν είναι απλώς μια κατάσταση θλίψης. Πρόκειται για μια πολύπλοκη διαταραχή που επηρεάζεται από βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Οι αλλαγές στη λειτουργία ορισμένων νευροδιαβιβαστών του εγκεφάλου, οι κληρονομικές προδιαθέσεις, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, οι εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, αλλά και τα γεγονότα της καθημερινής ζωής αλληλεπιδρούν συνεχώς μεταξύ τους.
Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και όταν τα συμπτώματα υποχωρούν, οι παράγοντες που συνέβαλαν στην εμφάνιση της κατάθλιψης μπορεί να εξακολουθούν να υπάρχουν. Το ατομο μπορεί να έχει μάθει να τους διαχειρίζεται καλύτερα, αλλά σε περιόδους έντονου στρες, σημαντικών αλλαγών ή συναισθηματικής επιβάρυνσης, η ψυχική ισορροπία μπορεί να διαταραχθεί ξανά.
Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετές υποτροπές συμβαίνουν μετά από γεγονότα που θεωρούνται αντικειμενικά δύσκολα, όπως ένας χωρισμός, η απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, η ανεργία ή μια σοβαρή ασθένεια. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η κατάθλιψη επιστρέφει χωρίς να έχει προηγηθεί κάποιο εμφανές γεγονός. Αυτό είναι συχνά το πιο δύσκολο σημείο για τους ανθρώπους που την βιώνουν, καθώς αισθάνονται ότι δεν υπάρχει κάποια λογική εξήγηση για όσα νιώθουν.
Τα σημάδια που εμφανίζονται πριν από μια υποτροπή
Η κατάθλιψη σπάνια επιστρέφει απότομα. Στις περισσότερες περιπτώσεις προηγείται μια περίοδος κατά την οποία εμφανίζονται μικρές αλλαγές στη διάθεση, στη σκέψη και στη συμπεριφορά του ατόμου. Αυτές οι αλλαγές είναι συχνά τόσο διακριτικές που περνούν απαρατήρητες.
Ένας άνθρωπος μπορεί να αρχίσει να αισθάνεται περισσότερο κουρασμένος χωρίς προφανή λόγο. Μπορεί να δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, να χάνει το ενδιαφέρον του για δραστηριότητες που άλλοτε τον ευχαριστούσαν ή να αναβάλλει συνεχώς πράγματα που παλαιότερα διαχειριζόταν εύκολα. Κάποιοι παρατηρούν αλλαγές στον ύπνο τους, είτε με τη μορφή αϋπνίας είτε με υπερβολική ανάγκη για ύπνο. Άλλοι αρχίζουν να αποσύρονται κοινωνικά ή να αισθάνονται ότι χρειάζονται όλο και περισσότερο χρόνο μόνοι τους.
Πολλές φορές, πριν ακόμη εμφανιστεί η έντονη θλίψη, παρατηρείται μια σταδιακή απώλεια της αίσθησης χαράς. Τα πράγματα που κάποτε προκαλούσαν ευχαρίστηση μοιάζουν ουδέτερα ή αδιάφορα. Η ζωή δεν φαίνεται απαραίτητα τραγική, αλλά χάνει το χρώμα και τη ζωντάνια της.
Η ψυχολογία της υποτροπής
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία που έχουν αναδείξει οι ψυχολογικές έρευνες είναι ότι η κατάθλιψη δεν συνδέεται μόνο με το τι συμβαίνει στη ζωή μας, αλλά και με τον τρόπο που ερμηνεύουμε όσα συμβαίνουν.
Όταν κάποιος έχει περάσει στο παρελθόν ένα καταθλιπτικό επεισόδιο, ο εγκέφαλός του φαίνεται να γίνεται πιο ευαίσθητος σε συγκεκριμένα μοτίβα σκέψης. Οι αρνητικές πεποιθήσεις για τον εαυτό, οι σκέψεις αποτυχίας, η υπερβολική αυτοκριτική και η τάση να βλέπει κανείς το μέλλον απαισιόδοξα μπορούν να ενεργοποιηθούν ξανά σε περιόδους πίεσης.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί άνθρωποι περιγράφουν την υποτροπή σαν μια αργή επιστροφή παλιών τρόπων σκέψης. Αρχικά πρόκειται για μεμονωμένες σκέψεις, αλλά σταδιακά αυτές οι σκέψεις γίνονται πιο συχνές, πιο έντονες και αρχίζουν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον εαυτό του και τον κόσμο γύρω του.
Η μεγάλη παγίδα της ενοχής
Ίσως το πιο καταστροφικό συναίσθημα που συνοδεύει μια υποτροπή είναι η ενοχή. Πολλοί άνθρωποι νιώθουν ότι προδίδουν τον εαυτό τους ή όσους τους στήριξαν. Αισθάνονται ότι θα έπρεπε να είχαν γίνει πιο δυνατοί ή ότι δεν προσπάθησαν αρκετά.
Αυτή η σκέψη όχι μόνο δεν βοηθά, αλλά συχνά επιδεινώνει την κατάσταση. Η κατάθλιψη δεν είναι θέμα θέλησης. Κανείς δεν επιλέγει να νιώθει ψυχικά εξαντλημένος, να δυσκολεύεται να χαρεί ή να βλέπει τον κόσμο μέσα από ένα πρίσμα απαισιοδοξίας.
Οι ειδικοί τονίζουν ότι η αντιμετώπιση της υποτροπής απαιτεί την ίδια κατανόηση και φροντίδα που θα δίναμε σε οποιοδήποτε άλλο πρόβλημα υγείας. Όπως δεν θα κατηγορούσαμε έναν άνθρωπο επειδή εμφάνισε ξανά συμπτώματα άσθματος ή υπέρτασης, έτσι δεν έχει νόημα να κατηγορούμε κάποιον επειδή η κατάθλιψη επέστρεψε.
Ο ρόλος της θεραπείας στη μακροχρόνια προστασία
Η σύγχρονη ψυχιατρική και ψυχολογία διαθέτουν αποτελεσματικά εργαλεία για τη μείωση του κινδύνου υποτροπής. Η φαρμακευτική αγωγή, όταν κρίνεται απαραίτητη, βοηθά στη σταθεροποίηση των συμπτωμάτων και στη διατήρηση της ψυχικής ισορροπίας. Παράλληλα, η ψυχοθεραπεία διδάσκει δεξιότητες που επιτρέπουν στο άτομο να αναγνωρίζει έγκαιρα τα προειδοποιητικά σημάδια και να αντιμετωπίζει πιο αποτελεσματικά τις δυσκολίες της ζωής.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η συνέχιση της θεραπείας ακόμη και όταν κάποιος αισθάνεται καλά. Ένα από τα πιο συχνά λάθη είναι η πρόωρη διακοπή της αγωγής ή της ψυχοθεραπείας επειδή τα συμπτώματα έχουν υποχωρήσει. Στην πραγματικότητα, η περίοδος μετά τη βελτίωση είναι συχνά η πιο κρίσιμη για τη σταθεροποίηση της ανάρρωσης.
Μπορεί να προληφθεί μια νέα υποτροπή;
Δεν υπάρχει τρόπος να εξαλειφθεί εντελώς ο κίνδυνος μιας νέας υποτροπής. Υπάρχουν όμως πολλοί τρόποι να μειωθεί σημαντικά.
Η διατήρηση ενός σταθερού προγράμματος ύπνου, η τακτική σωματική άσκηση, η υγιεινή διατροφή και η αποφυγή υπερβολικής κατανάλωσης αλκοόλ αποτελούν παράγοντες που προστατεύουν την ψυχική υγεία. Παράλληλα, η καλλιέργεια ουσιαστικών σχέσεων, η αναζήτηση υποστήριξης σε δύσκολες περιόδους και η έγκαιρη επικοινωνία με έναν ειδικό όταν εμφανίζονται ανησυχητικά σημάδια μπορούν να λειτουργήσουν προληπτικά.
Εξίσου σημαντικό είναι να μάθει κανείς να παρατηρεί τον εαυτό του χωρίς φόβο. Η αναγνώριση μιας δύσκολης περιόδου δεν σημαίνει ότι η κατάθλιψη επέστρεψε οριστικά. Σημαίνει ότι το άτομο έχει αποκτήσει μεγαλύτερη επίγνωση των αναγκών του και μπορεί να αναζητήσει βοήθεια πριν η κατάσταση επιδεινωθεί.
Μια διαφορετική ματιά στην ανάρρωση
Θα λέγαμε ότι η μεγαλύτερη παρανόηση γύρω από την ψυχική υγεία είναι η ιδέα ότι η ανάρρωση σημαίνει να μην ξαναδυσκολευτεί κανείς ποτέ. Στην πραγματικότητα, η ανάρρωση δεν είναι μια ευθεία γραμμή. Περιλαμβάνει περιόδους προόδου, στασιμότητας και, μερικές φορές, πισωγυρίσματα.
Η πραγματική επιτυχία δεν βρίσκεται στο να μην πέσουμε ποτέ ξανά, αλλά στο να γνωρίζουμε τι συμβαίνει όταν πέφτουμε, να αναγνωρίζουμε τα σημάδια, να ζητάμε βοήθεια εγκαίρως και να συνεχίζουμε να φροντίζουμε τον εαυτό μας με κατανόηση και σεβασμό.
Η κατάθλιψη μπορεί να επιστρέψει, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος επιστρέφει στην αρχή. Κάθε εμπειρία, κάθε θεραπεία και κάθε βήμα που έχει προηγηθεί παραμένει μαζί του και πολλές φορές αυτή ακριβώς η γνώση είναι που κάνει τη διαφορά ανάμεσα στην απελπισία και στην ελπίδα.
Πηγή: BORO
Νίκος Βητσόπουλος
